مقدمه :
فشارهای روانی ، اجتماعی ، و رفتاری سهم بسزایی در ایجاد علل اصلی معلولیتها و مرگ و میر افراد ملل مختلف در سراسر جهان دارد و این امر ارتباطی به اینكه در چه مرحلهای از توسعه اقتصادی قرار گرفتهاند ندارد. روشن است كه كشیدن سیگار، مصرف بیش از حد مشروبات الكلی، چاقی مفرط ، و عدم دسترسی به مراقبتهایی بهداشتی و خدمات پیشگیری مثل واكسیناسیون از عوامل ملموس و قابل رویتی است كه خطر ابتلا به بیماریهای مختلف و مرگهای زودرس را تشدید میكند.
اما ناگفته نماند كه شرایط فردی و محیط اجتماعی اطراف ما نیز میتواند هم در تامین رفاه و آسایش و هم در افزایش خطر بیماریها سهم بسزائی داشته باشد. كانال دیگری كه عوامل روانی و رفتاری میتواند از طریق آن بر سلامت جسم ما اثر بگذارد، كاملاً در درون ما نهفته است.
شخصیت ما، الگوهای رفتاری با نوع و شدت احساسات ما و روشی كه به كمك آن به مقابله برمیخیزیم مجموعاً به شكل پیچیدهایی برجسم ما اثر میگذارند. تجربهها و انتخابهای گذشته ما طبیعت روانمان را رشد میدهد و آن را شكوفا میكند و دستگاه عصبی ما را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. دستگاه اعصاب ما با هماهنگی غدد درون ریز و دخالت سیستم ایمنی بدن، وجود ما را در مقابل بسیاری از بیماریها، از عفونتهای عادی گرفته تا سرطان نگهداری و محافظت می نماید.
تغییر و تحولات زندگی و مسائل و مشكلات آن غالباً احساس نوعی پریشانی و درماندگی بوجود میآورد هنگامیكه احساس افراد مضطرب و پریشانحال را در مورد رویدادهای زندگیشان مورد بررسی قرار میدهیم میتوانیم پیش بینی كنیم كه رابطهای بین این احساس و بیماریهای خفیفی كه بعدها به آن مبتلا شدهاند وجود دارد. پریشانی رابطه مستقیمی با روند بهبودی بیماران دارد. در این مورد آزمایشی صورت گرفته كه بدین ترتیب است 500 نفر از بیماران مرد و زن را كه تحت عمل جراحی دریچههای قلب قرار گرفته بودند را مورد بررسی قرار دادند قبل از عمل جراحی، میزان فشار روانی ناشی از تغییرات زندگی، میزان امیدواری به زندگی و سایر متغیرهای روانی را در آنان اندازهگیری كردند.
شش ماه بعد از عمل جراحی با آنها مصاحبهایی به عمل آوردند و درباره تكرار بروز علائم قلبی از قبیل :
ناراحتی قفسه سینه و تنگی نفس از آنان سوال كردیم. فقط 42% از بیمارانی كه قبل از عمل جراحی دچار پریشانی شدید بودند به طور كامل از ناراحتیهای قلبی احساس رهایی میكردند در حالیكه از بیمارانی كه قبل از عمل از فشارهای روانی كمتری رنج میبردند اكنون 70% از علائم قلبی رهایی یافته بودند. آمار مشابهی در مورد ویژگیهای شخصیتی افراد و میزان خوشبینی آنان وجود دارد. از بیمارانی كه به طور كلی نسبت به زندگی امیدوار و خوشبین بودند 66 درصد شان پس از گذشت 6 ماه از عمل جراحی كاملاً از علائم ناراحتی قلب رهایی یافته بودند، در صورتی كه از بیماران بدبین و ناامید فقط 37 درصدشان احساس آرامش و رهایی از ضایعات قلبی میكردند. این نتایج بیانگر آنست كه بین بیماریهای جسمی افراد و با فكر و احساسات و شخصیت افراد رابطه مستقیمی وجود دارد.
الگوی رفتار تیپ A :
افرادی كه همواره به دنبال هم چشمی و رقابت اند، روحیه تهاجمی دارند، به سرعت عصبانی میشوند، در هر كاری عجله دارند و دائم در حال مبارزه با زمان و غلبه برمحیط خود هستند و نمایانگر الگوی رفتاری نوع A میباشند. این تیپ در اصل جزء كسانی هستند كه به طور مضاعف در معرض خطر ابتلا به كم خونی موضعی عضله قلب (Is Chaemic Heart Disease = IHD) قرار دارند.
این عارضه به خصوص در مردان زیر 60 سال بسیار دیده میشود. آماری كه اخیراً از نقاط مختلف واصل شده مؤید آن بوده است كه كشورهایی نظیر بلژیك، چین، هند، ژاپن و لیتوانی زمینه مستعد و نیرومندی برای ابتلای افرادی كه در گروه رفتار تیپ A قرار دارند به IHD وجود دارد حتی اگر بخواهیم روی سایر عوامل مولد خطر از نظر ابتلا به IHD مثل سیگار كشیدن ، فشار خون و كلسترول بالا حساب كنیم میبینیم كه باز هم تعداد زیادی از افراد تیپ A هستند كه دچار این نوع عارضه قلبی میشوند.
فریدمن (Friedman) معتقد است كه :
به طور كلی افراد تیپ A دارای خصوصیات پرخاشگری، سخت كوشی و جاهطلبی هستند واز هر لحظه در جهت پیشرفت موقعیت خود استفاده میكنند و دارای وجدان كاری بالایی هستند.
بعقیده فریدمن (Friedman) خصیصه بارز تیپ A یعنی نگرش خصومت آمیز، یكی از اجزای خطرناك این شخصیت است.
خصومت و دشمنی تیپ A :
خصومت بخشی از رفتار افراد تیپ A را تشكیل میدهد و اغلب آن را به خاطر تاثیری كه برسلامت انسان دارد مستقلاً مورد بررسی قرار میدهند. افراد متخاصم و عصبانی كه معمولاً دارای رفتاری غیردوستانه هستند، نه تنها زندگی را بر اعضای خانواده و همكاران خود تلخ میكنند بلكه تخم بیماری را در جسم خود نیز میپرورانند. تعداد زیادی از مطالعات وسیع تحقیقی ، كه برخی از آنها بیش از 20 سال ادامه داشته است، عناد و كینه توزی را یكی از اصلیترین عوامل مولد خطر در ابتلای انسانها به IHD (كمخونی عضله قلب) میداند. همچنین میتوان پیش بینی كرد كه ابزار خصومت و عناد در مقایسه با سایر عوامل خطرآفرین تعداد بیشتری از مرگ و میرهای ناشی از علل مختلف را در آینده باعث شود، در مطالعه ای كه روی ماموران كنترل ترافیك هوایی آمریكا صورت گرفت معلوم شد كه حالات دشمنی و خصومت برخی از ماموران مزبور نسبت به كادر مدیریت زمینه مساعدی را برای ابتلاء به بیماریهای خفیف یا حوادث و جراحات مختصر به وجود میآورد. همچنین در مطالعهای كه در مورد دوران نقاهت و بهبودی پس از عمل جراحی قلب صورت گرفت معلوم شد افرادی كه قبل از عمل همیشه حالات خصمانهای داشتند شش ماه بعد از عمل دو برابر كسانی كه كمتر به چنان حالاتی گرفتار میشدند از بازگشت عوارض و نشانههای قلبی شكایت دارند.
(جنكینز 1994 ) شفر (در سال 1982 Shaffer) برای تشخیص تیپ A از افرادیگر ملاكهایی را موردنظر قرار داده از آن جملهاند::
1- عجله و شتابزدگی .
2- اضطراب و دلشوره نسبت به آینده.
3- حساسیت بیش از اندازه و پیامد آن افسردگی .
4- خشم و عصبانیت زیاد كه به فوریت فروكش می كند.
5- تمایل به مورد توجه قرار گرفتن .
6- شكست و ناكامیهای خود را به دیگران نسبت می دهند.
7- سرعت در رانندگی ، غذا خوردن و راه رفتن .
8- در هنگام مباحثه دائماً در صدد پاسخگوئی و عدم توجه به دیگران است .
به طور كلی با خصوصیات برشمرده شده معمولاً افرادی كه كمتر موفقند به طور جدی چهره های بارز تیپ A می باشند.
رابطه تیپ شخصیتی A و بیماریهای جسمی :
دستگاه عصبی خودمختار كه كار بسیج كردن بدن را در موقعیتهای اضطراب برعهده دارد اگر برای مدتی طولانی بیوقفه فعالیت كند ممكن است برخی اختلالات جسمانی را بروز دهد مانند زخمهای گوارشی ، فشار خون و بیماریهای قلبی .
فشار روانی شدید نیز پاسخهای ایمنی جاندار را مختل كرده و توانایی بدن را در مبارزه علیه ویروسها و باكتریها كم میكند. چنین برآورد شده كه فشار هیجانی در بیش از پنجاه درصد (50%) اختلالهای جسمانی نقش عمدهای دارد. شرایط جسمانی در تركیب با اختلالات عاطفی، نشانه هایی از انواع اشكالات جسمانی و گوارشی ایجاد میكند. می توان گفت اضطراب مزمن و مواج، خشم سركوب شده عوامل مهم در این اختلالات به شمار میآیند.
به طور كلی شخصیتهای وسواسی و منع شده، شخصیت متكی بدون اراده، افراد دارای شخصیت ناپایدار همه آمادگی برای ابتلاء به بیماریهای روان - تنی به خصوص زخمهای گوارشی را دارند.
تمایلات پرخاشگری (منع شده) كشمكش بین وابستگی و استقلال ، تعارض بین تمایلات پذیرش دهانی و میل شدید به استقلال نقش مهمی در ایجاد انواع بیماریها دارند.
عصبانیت و محرومیت و فشارهای روحی – محیطی (در تیپ A) میتواند زمینه مناسبی برای بروز بیماریهای جسمانی باشد.
در سال 1984 در بررسی توسط انجمن بین الملل قلب (MIH) صورت پذیرفت الگوی رفتاری تیپ A یك عامل خطر مستقل برای بیماریهای جسمانی ، از جمله مشكلات گوارشی شناخته شد.
در سال 1953 ماهل (Mahl) و كارپه (Karpe) دریافتند كه تمام ساعتهایی كه اسید معده كم میباشد مربوط به دورههای كم اضطراب و ساعتهایی كه اسید معده زیاد میباشد مربوط به دورههای پراضطراب بوده است.
جنكینز (Jenkins) اظهار میدارد كه آنچه می توان بر آن اتفاق نظر داشت این است كه تحقیقات نشان میدهد تیپ رفتاری A لزوماً مرگبار نیست، بلكه اساساً بیماری جسمی را جلو انداخته و موجب پیشرفت آن میشود.
اخیراً شواهدی ارائه شده است كه رابطه احتمالی بیت تیپ A و سرطان را اظهار میدارد.
علیرغم خصائص منفی فوقالذكر كه برای تیپ A برشمردهاند گلاس (Glass) ضمن تحقیق به این نتیجه رسید كه افراد تیپ A نسبت به افراد تیپ B كه از لحاظ هوشی با آنها همردیف هستند در حین رقابت نمرات بالاتری كسب كردهاند.
در مطالعاتی كه توسط فریدمن و روزنمن (در سال 1974) صورت گرفته مشخص گردید دانشجویان دانشكدهها اكثراً جزء تیپ A هستند و این افراد از موقعیتهای تخصصی و اطلاعات علمی بیشتری نسبت به دانشجویان دیگر (تیپ B) برخوردارند.
افراد تیپ A تلاشگر و سخت كوشند و در نزد افراد خانواده از آنها بعنوان باهوش و خستگی ناپذیر یاد می شود.
خصوصیات تیپ B :
1) خونسرد و آرام هستند و خود را در جریان مسیر زندگی رها كرده و به سرنوشت سپردهاند.
2) هنگام مسئولیتهای مختلف آرامش خود را حفظ میكنند و كوچكترین اضطرابی ندارند.
3) شكست را به راحتی میپذیرند و موفقیت و یا عدم موفقیت را در هر امری برایشان فرقی نمیكند.
4) به موقعیت و موفقیت دیگران غبطه نمیخورند.
5) آرامش و راحتی اعصاب دارند.
6) از دقت و توجه آرامی برخوردارند.
7) مودبانه و با نزاكت دست می دهند.
8) متعادل و آهسته گام بر می دارند.
9) آهنگ صدای آنها بم و ملایم است .
10) استعداد كمتری به فشار روانی دارند و قابل انعطافتر و واقع بین ترند.
فریدمن و روزنمن تیپ شخصیتی كه مستعد ابتلاء به بیماری گوارشی و زخم معده است را تیپ A و تیپی را كه احتمال آن برای ابتلاء به بیماری گوارشی بعید است تیپ B نامیدهاند.
بنابراین تیپ شخصیتی A با خصائصی كه فریدمن و روزنمن ذكر كردهاند شبیه سایر شخصیتهای متمایز در اختلالات روان تنی میباشد. مثلاً شخصیت وابسته مستعد ابتلاء به زخم معده است، یا شخصیتهای عاطفی، مضطرب، و تهاجمی در معرض ا بتلاء به آسم هستند.
داشتن استعداد فشار با نشانه های بسیاری از بیماریها مشخص می شود، از جمله زخمهای معده تا تحریك پوستی (خارش، خشكی، جوش و ... )
بهر جهت بیماری تنها نشانه دال بر اینكه ممكن است سبك شخصیت شما موجب تجربه فشار روانی گردد نمی شود، رفتار نیز میتواند نشانه استعداد فشار باشد.
ساختار خانواده به عنوان پدیدهای كه در رابطه با تیپ A بوده است توسط استروب (Strube) (در سال 1982) مورد مطالعه قرار گرفته است این مطالعات نشان می دهد كه افراد بزرگسال تیپ A نسبت به بزرگسال افراد تیپ B احتمالاً بیشتر شامل اولین موالید یا موالید زودرس در خانوادههای خویش هستند. همانطوریكه استروب خاطر نشان كرده تولد زودرس می تواند رشد تیپ A را افزایش دهد زیرا والدین اطفال زودرس نسبتاً بی تجربه هستند و به اهداف عالی، غیرواقع بینانه و دست نیافتنی گرایش دارند.
فقط بزرگسالان نیستند كه می توانند به هیجان آمده، خشمگین ، بی حوصله و رقابت جو شوند. بچه های كوچك هم این نشانههای كلاسیك از تیپ A را نشان می دهند این عوامل می توانند بعنوان خطری بزرگ برای بیماریهای روان – تنی به حساب آیند. زیرا این بچه ها فقط می خواهند مانند پدر و مادر خویش شوند و با آنها همانند سازی كنند (فیش 1978) .