مقدمه :
بازار مهم ترین محور ارتباطی و فضای شهری در شهرهای ایرانی در گذشته به شمار می آمده است زیرا بازارهای اصلی و دائمی در هر شهر به طور معمول در امتداد مهم ترین راه و محور شهری که از یک دروازه شروع می شد و تا مرکز شهر ادامه می یافت ، شکل می گرفت به عبارت دیگر در وهله نخست یک راه اصلی و پر تردد وجود داشت که فضاهای تجاری و گاه تولیدی در کنار آن تشکیل می شدند و به تدریج بازار پدید می امد . شکل گیری تدریجی بازار به این علت بود که بیشتر شهرهای ایرانی از توسعه یک روستا پدید می آمدند و تنها تعداد انگشت شماری از شهرها به صورت طراحی شده ساخته می شدند . بر اساس اسناد موجود می توان حدس زد که پیشینه تاریخی بازارها حداقل به چند هزار سال پیش از میلاد می رسد . بازار هر شهر تا اوایل قرن معاصر با سایر فضاهای شهری ارتباطی ارگانیک و منسجم داشت اما از آغاز دوره معاصر و در پی توسعه شهرها و ایجاد خیابانهایی برای دسترسی سواره و تعیین الگوهای سکونت و شهر نشینی ، ارتباط آن با سایر فضاهای شهری به تدریج گسیخته شد .
از یک سو موقعیت و جایگاه شهری بازار و فضاها و مراکز واقع در امتداد آن و از سوی دیگر اهمیت نقش و منزلت اجتماعی اصناف و بازاریان در زندگی شهری موجب شد که که بازار تنها یک فضای اقتصادی به شمار نیاید بلکه فضایی برای بسیاری از فعالیت های اجتماعی از جمله برگزاری جشن های ملی و مذهبی باشد . به همین ترتیب فضای بازار در هنگام برگزاری سوگواری های مذهبی سیمایی خاص می یافت .
نقش و کارکرد اجتماعی بازار تنها به موارد مزبور خلاصه نمی شد بلکه غالبا بازاریان به ویژه در دوران اسلامی مهم ترین تشکیلات صنفی و اجتماعی بودند که به خصوص در شهرهای بزرگ گاه در برابر حکومت ها و حکام مستبد ایستادگی می کردند .
خصوصیات کالبدی بازارهای دائمی و سر پوشیده به گونه ای بود که فضایی مطلوب و مناسب برای عابران و خریداران پدید می امد . سر پوشیده بودن بازار سبب می شد که فضای درون انها در تابستان خنک تر از فضای باز و در زمستان گرم تر باشد . همچنین عابران از آزار و گزند آفتاب ، باد و باران در امان بودند و به همین دلیل بود که گاه مردم بخشی از ساعات خود را برای گذران فراغت در بازار می گذراندند . در این کتاب سعی شده به پیشینه تاریخی و برخی از خصوصیات اجتماعی کارکردی و کالبدی بازار و همچنین چگونگی اداره بازار و حفظ امنیت در آن و برخی از مقررات بازار به ساده ترین و کوتاه ترین شکل ممکن اشاره شود .
برخی از جنبه های تاریخیی و اجتماع
1_ تعریف واژه بازار
بازار به معنی محل خرید و فروش و عرضه کالاست . واژه بازار بسیار کهن است و در برخی از زبان های کهن ایرانی وجود داشته است . بازار در فارسی میانه به صورت واراز و با ترکیب هایی مانند وازارگ (بازاری ) و وازارگان (بازرگان ) به کار می رفته . و در پارتی به صورت .اژار مورد استفاده قرار گرفته است . این واژه ایرانی به زبان برخی از سرزمین هایی که با ایران تبادلات بازرگانی داشتند ، مانند سرزمین های عربی ، ترکی ، عثمانی و برخی از کشورهای اروپایی ف راه یافته است .
دهخدا اظهار داشته که بازار از واژه پپهلوی واکار اخذ شده است .واژه فرانسوی بازار از پرتغالی گرفته شده و آنان این واژه را از ایرانیان گرفته اند . در زبان فارسی بازار به عنوان اسم مکان به معنی محل خرید و فروش کالاست و با وجود آن که این واژه امروزه بیشتر درباره بازارهای دائمی اصلی و قدیمی شهرهای کهن و تاریخی به کار می رود در گذشته گاه به صورت ساده و گاه با پیشوند یا پسوندهایی به معنی مکان خرید و فروش به طور مطلق بوده است . واژه بازار در ادبیات فارسی مفهومی وسیع و گسترده دارد و به معنی محل شلوغ و پر ازدحام اعتبار و اهمیت اشخاص و غیره به کار می رفته است
2. پیشینه تاریخی بازار
بازار از دوران کهن تا دوره ماد
پیشینه سکونتگاه هایی که اقتصاد آنها بر تولید صنایع دستی و بازرگانی متکی بود ، به حدود ده هزار سال پیش می رسد . بر اساس یکی از بررسی های قدیمی یکی از سکونتگاه هایی که اقتصاد آن به کشف غلات و دامداری متکی بود و به گونه ای از مرحله یکجانشینی و شهر نشینی رسیده بود ، سکونتگاهی در نزدیکی کرمانشاه بود که پیشینه آن به 9000 سال پیش می رسد . نمونه های متعددی از سکونتگاه هایی که با اقتصادشان متکی بر تولید صنایع دستی بود در نقاط گوناگون ایران یافت شده است که از آن جمله می توان به تپه زاغه در دشت قزوین ( اواخر هزاره هفتم ق م ) و (اوایل هزاره ششم ق م ) تپه سیلک در جنوب غربی کاشان ( هزاره ششم ق م ) تپه حسنلو در جنوب غربی دریاچه ارومیه ( هزاره ششم ق م ) تل ابلیس در منطقه بردسیر کرمان ( هزاره پنجم ق م ) تپه یحی در فاصله 225 کیلومتری جنوب کرمان (هزاره پنجم ق م ) خبیص ( شهداد ) در ناحیه کرمان ( هزاره چهارم ق م ) شهر سوخته در سیتان ( هزاره سوم ق م ) و سکونتگاه های عیلامی ( هزاره چهارم ق م به بعد ) اشاره کرد که شواهدی مبنی بر وجود کارگاه های صنایع دستی و فضاهای بازرگانی در آنها پیدا شده است .
در تپه سیلک در کاشان صدف هایی پیدا شده است که ساکنان سیلک از آنها برای تزئین و تجمل استفاده می کردند و پس از آزمایش های متعدد آشکار شده که این صدف ها خاص خلیج فارس است و توسط بازرگانی به ناحیه سیلک فرستاده شده . توسعه روابط بازرگانی در آن دوران موجب شد که در حدود هزاره چهارم پیش از میلاد مهر اختراع شود و از آن برای ممهور کردن برخی از انواع ظرف های حامل کالا استفاده کردند و به این ترتیب روابط بازرگانی با دقت و سهولت بیشتری انجام شد آثار و شواهدی حاکی از وجود ارتباط بازرگانی بین تپه یحی ( در جنوب کرمان ) با نواحی خلیج فارس در هزاره سوم 0 ق م ) پیدا شده است . شهر سوخته در کنار دلتای روز هیرمند را که در اثنای هزاره سوم و دوم پیش از میلاد یکی از سکونتگاه های بسیار مهم بوده است می توان یکی از کهن ترین شهرهای شناخته شده دانست که در آن ناحیه های ویژه فعالیت های تولیدی از سایر نوحی شهر متمایز شده بود . این اقدام در حوزه بندی فعالیت ها و فضاهای شهری را می توان از نخستین کنش های مهم در شکل گیری فضای بازار به شمار آورد . این شهر بین سالهای 2100 تا 3200 پیش از میلاد بسیار آباد بود و در پر رونق ترین زمان ، جمعیتی حدود 5500 نفر داشت شمار ساکنان شهر برای شهری در آن دوران بسیار قابل توجه به شمار می آید این شهر در پی یک آتش سوزی گسترده و پس از آن احتمالا سیل منهدم شد و بسیاری از اشیایی که اکنون از آن به دست می آید طی چند هزار سال در زیر لایه ای از خاکستر و نمک تا امروز پایدار مانده است . بسیاری از مردم شهر به صورت تخصصی در زمینه سفالگری ، بافندگی ، فلزکاری ، سنگتراشی و جواهر سازی به کار اشتغال داشتند .
بسیاری از فعالیت ها و فضاهای صنعتی در ناحیه معینی واقع در بخش غربی شهر ، که آن را ناحیه کارگاه های صنعتی خوانده اند استقرار یافته بود گویا ناحیه کوچک تری نیز در بخش شرقی شهر به فعالیت های صنعتی اختصاص یافته بود ناحیه دیگری در بیرون از فضای اصلی شهر و در 5/2 کیلومتری جنوب غربی تپه مرکزی حفاری شده و به فعالیت های مربوط به سفالگری اختصاص یافته بود . به این ترتیب نوعی منطقه بندی شهری بر اساس انواع فعالیت های تولیدی و بازرگانی در آن شهر شکل گرفته بود و می توان اظهار داشت که بازار یا منطقه تولیدی _ بازرگانی به عنوان ناحیه ای مستقل در شهر به تدریج به شکل نهایی خود نزدیک شد .
تمدن عیلامی یکی از درخشان ترین تمدن های کهن بومی ایران به شمار می آید که از هزاره چهارم پیش از میلاد تا حدود اواسط هزاره نخست پیش از میلاد تداوم داشته است و آنان نوعی خط تصویری داشتند که طی چند مرحله تکامل و توسعه یافت . تمدن عیلامی در هزاره سوم و دوم پیش از میلاد به نحو چشمگیری توسعه یافت چنان که بر اساس کتیبه ای عیلامی در این دوران سی و دو شهر وجود داشت . شهر شوش یکی از مهم ترین و کهن ترین شهرهای عیلامی بود که آثاری از دوره های گوناگون تاریخی در آن یدا شده ، از جمله نشانه هایی از خیابان های مستقیمی یافت شده است که پهنانی برخی از آنها گاه به نه متر می رسید . شماری از فضای عمومی مانند مدرسه تجارتخانه و انبار نگهداری اسناد بازرگانی نیز یافت شده است . مجموعه ای به دست آمده که پنجاه اتاق و ده حیاط داشته و به شخصی به نام تمتی واراش تعلق داشته است این شخص هزار راس دام و زمین های وسیع داشت و با بازرگانان بحرین روابط بازرگانی بر قرار کرده بود .
گستردگی مبادلات بازرگانی و روابط اجتماعی در هزاره دوم پیش از میلاد در عیلام چنان بود که قوانین و ضوابط قضایی و اجتماعی دقیقی برای اداره جامعه تدوین کرده بودند چنان که شاهزاده ای اهل شوش موسوم به آدا پاکشو کمی پیش از حمورابی دستور داد که قوانین قضایی را بر لوحی سنگی حک کنند و آن را در میدان بازار پایتخت کنند .
در شهر عیلامی دوراونتاش ( متعلق به اواسط هزاره دوم پیش از میلاد ) واقع در جنوب شوش ، کارگاه هایی برای تولید و عرضه هدایایی از طلا و نقره و مفرغ و نیز اشیای سفالی در محلی در نزدیکی معبد مقدس در مرکز شهر وجود داشت و می توان حدس زد که بخشی از بازار تا مرکز شهر گسترش یافته بود .
اطلاعات موجود درباره شهرهای عیلامی اندک است . اما فعالیت های باستان شناسی در شهر اور در سومر (متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد ) که همزمان با تمدن عیلام بود ، نشان داده است که در بخشی از ناحیه مسکونی شهر راسته هایی وجود داشت که در دو سوی آنها دکان هایی ساخته شده بود و قسمت هایی از ان راسته ها را با سایبان هایی پوشانده بودند . این راسته ها را می توان نمونه های کهن بازار به شکل خطی دانست در بخش دیگری از همین شهر آثاری از محله پیشه وران به دست آمده که حتی تشکیلات حرفه ای و صنفی متمایز و شکل یافته ای مانند اصناف ریسندگان رنگرزان و پشم بافان پدید آمده بود .
بازار از دوران ماد تا آغاز دوران اسلامی :
بر اساس بعضی از اسطوره ها و حکایت های تاریخی ، در برخی از سکونتگاه های نخستین آریایی ها بازاری برای عرضه محصولات غذایی و سایر نیازمندی ها وجود داشت . در بخشی از اسطوره جمشید در وندیدا چنین آمده است :
« پس جمشید غاری چهارگوشه به درازای یک میدان اسب برای سکنای مردم و چهارگوشه ای به درازای یک میدان اسب برای گاو های شیرده ساخت .. در انجا بازاریساخت با اتاق ها و ستون ها و دیوارها و حصارها »
در وندیداد به انواع کارگاه های صنعتی مانند کارگاه های آهنگری شیشه گری ، نقره سازی ، طلاسازی و ذوب فلزات و نیز برخی از مقررا مربوط به زمان کار در آنها اشاره شده است . در شماری از سکونتگاه هایی که پیش از تشکیل دولت ماد یا همزمان با آن وجود داشته ، مانند تپه حسنلو در آذربایجان متعلق به سده های دهم و نهم پیش از میلاد نشانه هایی از کارگاه های فلز کاری یا سفالگری دیده شده است . در برخی از سکونتگاه های ماد نیز پیشه روان به صورتی سازمان یافته به کار اشتغال داشته اند و می توان اظهار داشت که در شهرهای آنان نیز فضای بازار به صورتی متمایز شکل گرفته بود .
امراتوری هخامنشی برای اداره سرزمین های وسیع زیر سلطه خود نظام اداری و اقتصادی کار آمدی شکل داد و برای سهولت مبادلات اقتصادی سکه ای از طلا موسوم دریک و سکه ای از نقره موسوم به سیکل ضرب شد . در متن های مربوط به این دوره به برخی از انواع مالیات ها از جمله عوارض دروازه ، باج بازار و عوارض بندر اشاره شده است .
بر اساس کتیبه های به دست آمده از تخت جمشید آشکار شده است که کارگران و صنعتگران و همه کسانی که برای برپایی مجموعه تخت جمشید کار می کردند بر پایه نوع تخصص و میزان مهارت خود ، دستمزدی معین دریافت می کردند مجموعه روابط اقتصادی و اجتماعی دوران هخامنشیان حاکی از شکل گیری برخی از انواع شهرهایی بود که در بعضی از آنها بازار به عنوان فضایی عمومی و مهم ، که مکانی شلوغ و پر آمد و شد بود ، مورد توجه قرار داشت ، و شاید به همین دلیل بود که گزنفون در مورد اشاره به مکان آموزشگاه های وابسته به حکومت نوشته است که محل آنها دور از بازار بود .
اقتصاد کشور در دوره پارتیان بر کشاورزی و بازرگانی استوار بود و حکومت پارت به خوبی به اهمیت موقعیت بازرگانی ایران آگاه بود و انحصار بازرگانی بسیاری از انواع کالاها رابین شرق ( چین و هند ) و غرب ( روم و یونان و سایر نواحی ) در اختیار داشت و در امتداد مسیرهای مهم تجاری شماری شهر ساخته شد و تاسیسات لازم برای حرکت کاروان های تجاری در امتداد راه های مهم مانند کاروانسرا ، انبار ، بازارها و فضاهایی برای عرضه انواع کالاها بنا گردید . شهر دورا _ اروپوس نمونه ای مهم از شهرهای پارتی به شمار می آید که جایگاه بازار در آن بر اساس نقشه شهر در دوره 256_165 م. به خوبی آشکار است . بر اساس نقشه شطرنجی شکل شهر ، بازار و میدان عمومی در کنار یکی از محورهای اصلی شهر ، که از یک دروازه تا دروازه ای دیگر امتداد یافته بود ، شکل گرفته بود . جامعه ایرانی در دوره ساسانیان به سرعت به سمت شهری شدن پیش رفت ، و به همین سبب دبیران که یک طبقه شهر نشین بودند از چنان قدرتی برخوردار شدند که به صورت رسمی یک طبقه اجتماعی را تشکیل دادند و شمار طبقات اجتماعی از سه طبقه ( روحانیان ، سپاهیان ، کارگران و کشاورزان ) به چهار طبقه افزایش یافت . در این دوره شما بسیاری شهر ساخته شد و روابط بازرگانی ایران با همسایگانش توسعه یافت و بازار به یک فضای مهم شهری تبدیل شد .
بازاریان در این دوره تشکیلات صنفی منسجمی را شکل دادند ، چنان که بر اساس بعضی اسناد بر جای مانده ، بعضی از پیشه وران مانند نقره سازان ، جواهر ساسازن و فلزکاران و نیز بازاریان هر کدام یک رئیس برای صنف خود داشتند .
در برخی از اسناد و متون مربوط به این دوره به وجود بازار و میدان در بعضی از شهرهای ساسانی اشاره شده است .